دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 An interpretive study on the concept of the Quranic verse "Sab'an men al-Mathani" based on the criticism of the opinions of commentators جستاری تاویل‌بنیان در مفهوم فراز قرآنی «سَبْعاًمِنَ‌الْمَثانی‏» با تکیه بر نقد آرای مفسران 1 26 244099 10.22034/qc.2026.567293.1238 FA مهدی عبداللهی پور استادیار گروه علوم قرآن، دانشکده علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران. 0000-0002-3315-6269 Journal Article 2025 12 19 Among the Qur'anic passages, which commeentators differ in their interpretation, is the phrase Sab'an meen al-Mathani, It is in verse87 of Surah Hejr. This surah is Meccan and the general atmosphere that governs it shows that the Prophet(PBUH) was the target of unkindness in those days and this issue could have reduced his powers in carrying out his mission. Therefore, it is necessary forGod to support them; In this way, he blessed them and equipped them with two powers of Sab'an meen al-Mathani and al-Quran al-Azim. Most of the commeentators have considered the "al-Quran al-Azim" as "the whole Qur'an"; Also, the examination of the interpretations in different historical periods shows, in total, two meanings of "Fatiha-al-Kitab" and "Sab-e-Teval" for the word "Sab'an"; And the three repeated meanings, the praise of God and the whole Quran for the word "al-Mathani", have many fans. However, regarding the words "Sab'an" and "al-Mathani", various interpretations have been presented, and the descriptive-analytical analysis of these views until reaching the correct view is considered the issue of the present article. Therefore, the letter "meen "in "Sab'an meen al-Mathani "is "بیانیه", and in this case, the word "Sab'an" will be" al-Mathani; "ontheotherhand, "al-Mathani" has also been interpreted as "Ahl al-Bayt (a.s.)" in the narrations and statemeents of the hadith scholars. Therefore, the result of these results will create the combination of "Al-Saba’ al-Muthani", whose interpretive meaning is "Ahlal-Bayt(a.s.)". Obviously, this type of interpretation, due to its reliance on narrations, isnot considered a manifestation whimsical and far-fetched interpretations. ازجمله فرازهای قرآنی، که مفسران در فهم آن اختلاف‌نظر دارند، عبارت «سَبْعاًمِنَ‌الْمَثانی‏» در آیه87 سوره حجر است. فضای کلیِ سوره حجر، حاکی ازآن است، که رسول‌خدا (ص) در آن‌روزگار، آماجِ نامهربانی‌ها قرارداشته و همین‌مساله می‌توانسته قوای ایشان را در انجام ماموریت‌شان، بکاهد؛ ازاین‌رو، لازم می‌آید، خداوند، ایشان را پشتیبانی‌نموده و دلزدگی‌های‌شان را بزُداید؛ لذا بر ایشان منّت‌نهاده و به دوقوّه «سَبْعاًمِنَ‌الْمَثانی‏» و «الْقُرْآنَ‌الْعَظیمَ» مجهزشان‌می‌سازد. بیشترِ مفسران، «الْقُرْآنَ‌الْعَظیمَ» را «کل قرآن» دانسته‌اند؛ همچنین بررسی تفاسیر، در ادوار گوناگونِ تاریخی نشان‌می‌دهد، درمجموع، دومعنای «فاتحه‌الکتاب» و «سبع‌طوال» به‌ازای واژه «سَبْعاً»؛ و سه‌معنای تکرارشدنی، ثنای الهی و کل قرآن به‌ازای واژه «الْمَثانی‏»، طرفداران فراوانی را به خود اختصاص‌داده‌اند. واکاوی توصیفی-تحلیلیِ این دیدگاه‌ها تا رسیدن به دیدگاه صواب، مساله نوشتار حاضر قلمدادمی‌گردد؛ بدین‌قرار، حرف «مِن» در «سَبْعاًمِنَ‌الْمَثانی‏»، «بیانیه» و دراین‌صورت، «سَبْعاً» عبارت‌از «الْمَثانی‏» خواهدشد؛ ازسوی دیگر، «الْمَثانی‏» نیز در روایات و بیان محدثان، به «اهل‌بیت (ع)» تاویل ‌شده‌است؛ لذا برآیند این مولفه‌ها، ترکیب «السبع‌المثانی» را پدید خواهدآورد، که معنای تاویلیِ آن، «اهل‌بیت (ع)» می‌باشد. بدیهی‌است، این‌نوع از تاویل، به‌دلیل ابتنای بر روایات، از مظاهر تاویل‌های ذوقی و بعید شمارنمی‌گردد. https://tavil.quran.ac.ir/article_244099_d7cdf566ecf2de16166cede5faf67742.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 واکاوی معناشناختی اقسام تأویل در تفسیر قمی واکاوی معناشناختی اقسام تأویل در تفسیر قمی 1 22 244100 10.22034/qc.2026.572571.1242 FA الهام زرین کلاه استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، مرکز آموزش عالی اقلید، اقلید، ایران 0000-0003-0874-7136 Journal Article 2026 01 28 «تأویل قرآن»، همواره از مفاهیم بنیادین و چالش برانگیز بوده و عالمان دینی از جمله مفسران در نگاشته‌های خود، معانی و مصادیق گوناگونی برای آن ارائه کرده‌اند. علی بن‌ابراهیم قمی از مفسرانی است که تقسیم‌بندی چهارگانه‌ای برای تأویل آیات ذکر می‌کند. نظر به اهمیت فهم قمی از تأویل در تبیین رویکردش نسبت به آیات، پژوهش حاضر با بکارگیری روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها، شیوة اسنادی در استناد به منابع و توصیفی- تحلیلی در تجزیه و تحلیل مسائل، به دنبال تحلیل معناشناسی تأویل در نگاه اوست. یافته‌ها حاکی از آن است که معانی چهارگانه «تأویل فی تنزیل»، «تأویل مع تنزیل»، «تأویل قبل تنزیل» و «تأویل بعد تنزیل» وی، به ترتیب با «نص»، «تفسیر»، «اسباب نزول» و «جری و تطبیق» هم پوشانی دارد. به گونه‌ای که معنای اول با «محکمات» و سایر معانی با جهات گوناگون متشابهات لفظی و معنایی پیوند می‌خورد. نقش محوری امام معصوم (ع) در سه نوع از چهار نوع مطرح شده، از یافته‌هایی است که نشان می‌دهد تأویل، بدون مرجعیت امامت، ناقص یا ناممکن است. «تأویل قرآن»، همواره از مفاهیم بنیادین و چالش برانگیز بوده و عالمان دینی از جمله مفسران در نگاشته‌های خود، معانی و مصادیق گوناگونی برای آن ارائه کرده‌اند. علی بن‌ابراهیم قمی از مفسرانی است که تقسیم‌بندی چهارگانه‌ای برای تأویل آیات ذکر می‌کند. نظر به اهمیت فهم قمی از تأویل در تبیین رویکردش نسبت به آیات، پژوهش حاضر با بکارگیری روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها، شیوة اسنادی در استناد به منابع و توصیفی- تحلیلی در تجزیه و تحلیل مسائل، به دنبال تحلیل معناشناسی تأویل در نگاه اوست. یافته‌ها حاکی از آن است که معانی چهارگانه «تأویل فی تنزیل»، «تأویل مع تنزیل»، «تأویل قبل تنزیل» و «تأویل بعد تنزیل» وی، به ترتیب با «نص»، «تفسیر»، «اسباب نزول» و «جری و تطبیق» هم پوشانی دارد. به گونه‌ای که معنای اول با «محکمات» و سایر معانی با جهات گوناگون متشابهات لفظی و معنایی پیوند می‌خورد. نقش محوری امام معصوم (ع) در سه نوع از چهار نوع مطرح شده، از یافته‌هایی است که نشان می‌دهد تأویل، بدون مرجعیت امامت، ناقص یا ناممکن است. https://tavil.quran.ac.ir/article_244100_c3f513f079d13cdd8779372cf3c79996.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 The interpretation of guidance in the semantic system of the verse تأویل هدایت در نظام معنایی آیه «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ» 1 20 244101 10.22034/qc.2026.562955.1233 FA حسن خواجوند صالحی استادیار دانشکده علوم قرآنی آمل 0000-0002-2834-7052 جواد فرامرزی استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی آمل Journal Article 2025 11 29 This research seeks to examine and analyze interpretive-hermeneutical theories related to the phrase “Huda lill-Muttaqiin” in the Holy Quran, focusing on Shiite perspectives and extracting different semantic dimensions of guidance and its relationship with concepts such as Ahl al-Bayt (AS), fitrat, Sharia, and absolute guardianship. The research method was conducted with a qualitative and analytical-interpretive approach. The data were collected through a review of authentic Shiite interpretations and works related to Shiite wisdom and mysticism, and were examined and interpreted using the content analysis method. The findings of this study show that in the interpretation of “Huda for the Pious,” guidance does not simply mean mental awareness, but rather an existential connection with the Ahl al-Bayt (AS), a success in preserving nature and avoiding doubts about faith, a spiritual connection with divine choice, a process from nature to law, the unity of path and destination, and finally a journey from the heart to absolute guardianship. Also, the guidance of the Holy Quran has been examined as an effective existence from mental implication to existential realization. The interpretative theories in the interpretation of “Huda for the Pious” reveal deep and broad dimensions of divine guidance and show that guidance, beyond awareness and knowledge, is an evolutionary and spiritual process that leads the believer towards perfection and divine closeness. این پژوهش در پی بررسی و تحلیل نظریه‌های تفسیری-تأویلی مرتبط با عبارت «هُدًى لِّلْمُتَّقِینَ» در قرآن کریم، با تمرکز بر دیدگاه‌های شیعی و استخراج ابعاد مختلف معنایی هدایت و ارتباط آن با مفاهیمی چون اهل‌بیت (ع)، فطرت، شریعت و ولایت مطلقه است. روش تحقیق با رویکردی کیفی و تحلیلی-تفسیرگرایانه انجام‌شده است. داده‌ها از طریق بررسی تفاسیر شیعی معتبر و آثار مرتبط با حکمت و عرفان تشیع گردآوری‌شده و با استفاده از روش تحلیل محتوا، موردبررسی و تفسیر قرارگرفته‌اند. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که در تفسیر «هُدًى لِّلْمُتَّقِینَ»، هدایت صرفاً به معنای آگاهی ذهنی نیست، بلکه پیوندی وجودی با اهل‌بیت (ع)، توفیقی برای حفظ فطرت و دوری از شبهات ایمانی، پیوندی معنوی با انتخاب الهی، فرآیندی از فطرت تا شریعت، وحدت راه و مقصد، و درنهایت سفری از الصّدر تا الولایة المطلقة تلقی می‌شود. همچنین، هدایت قرآن کریم به‌عنوان یک وجودی مؤثر از دلالت ذهنی تا تحقق وجودی بررسی‌شده است. نظریه‌های تأویلی در تفسیر «هُدًى لِّلْمُتَّقِینَ» ابعاد عمیق و گسترده‌ای از هدایت الهی را آشکار می‌سازد و نشان می‌دهد که هدایت، فراتر از آگاهی و دانش، یک فرآیند تکاملی و معنوی است که مؤمن را به‌سوی کمال و قرب الهی سوق می‌دهد. https://tavil.quran.ac.ir/article_244101_b1f4c165227fe08e7e1b1d12362fd7b1.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 Typology and Epistemological Criticism of Mystical Interpretations in the Interpretation of "Ruh al-Bayan" گونه‌شناسی و نقد معرفت‌شناختی تأویلات عرفانی در تفسیر «روح‌البیان» 1 26 244103 10.22034/qc.2026.556351.1219 FA باقر ریاحی مهر استادیار گروه قرآن و مستشرقان جامعه المصطفی العالمیه Journal Article 2025 10 30 The psychological miracle of the Quran, as a less explored dimension of the miracle of this divine book, with a profound impact on the psyche of the individual and society, provides a novel field for research. The view of Karen Armstrong, a prominent Western religious scholar, who considers the Quran to be a living and reactive text, along with modern Islamic theories, creates a necessity for a comparative analysis of this phenomenon. The aim of this research is to interpret the psychological miracle of the Quran in the light of Karen Armstrong's hermeneutics and Islamic theology, with an emphasis on the emotional, cognitive, and existential aspects of the verses. The research, with a qualitative and analytical approach, uses the method of content analysis of Armstrong's works ("History of God", "Muhammad: A Prophet for Our Time") and Islamic sources ("Al-Mizan", "Tafsir Al-Namneh" and other authentic and authentic exegetical and Islamic sources) and provides an interdisciplinary framework by analyzing various verses. The findings show that Armstrong, citing verses such as “O mankind, there has come to you a sermon from your Lord” (Yunus/57), considers the Quran as a factor for healing the soul and creating a mystical experience, and emphasizes verses of fear, glad tidings, and stories, but pays less attention to the nature of revelation. In contrast, Islamic theories, with verses such as “And seek help through patience and prayer” (Baqarah/45), attribute psychological effects to divine guidance and emphasize resilience and social reform. پژوهش حاضر به واکاوی مبانی و گونه‌های تأویلات عرفانی در تفسیر روح‌البیان اثر اسماعیل حقی بروسوی می‌پردازد؛ اثری که در میان تفاسیر عرفانی سده یازدهم هجری از حیث تلفیق ظاهرگرایی قرآنی با گرایش‌های ذوقی و کشفی جایگاهی ویژه دارد. مسئله‌ی اصلی تحقیق، تبیین حدود و معیارهای صحت تأویل‌های عرفانی و تعیین نسبت آن‌ها با قواعد معتبر تفسیر است. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی همراه با تحلیل متن‌محور و گونه‌شناسی محتواییِ تأویل‌ها در چارچوب مبانی معرفت‌شناختی تصوف اسلامی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بروسوی در روح‌البیان کوشیده میان عرفان اشاری و عرفان نظری پیوندی برقرار سازد و زبان تمثیلی را در مسیری تربیتی و معرفتی به کار گیرد. وی با تکیه بر مفهوم وحدت مراتب معنا، ظاهر قرآن را مقدمه‌ی ادراک باطن دانسته و تأویلات خود را در چهار گونه‌ی اشاری، رمزی، تربیتی و تلفیقی سامان داده است. در عین حال، تحلیل متن نشان می‌دهد که نسبت تأویل‌های او با ضوابط استنباطی عقل و نقل همواره هماهنگ نیست و در برخی موارد، به گستره‌ی ذوق شخصی نزدیک می‌شود. دستاورد اصلی پژوهش، تبیین خصلت نظام‌مند تأویلات بروسوی و نقش او در تحول تفسیر عرفانی از مرحله‌ی ذوقی به مرتبه‌ی تربیتی و معرفتی است؛ به گونه‌ای که روح‌البیان الگویی برای جمع میان شهود درونی و نظم تفسیری به‌شمار می‌آید. https://tavil.quran.ac.ir/article_244103_fc47ec045410052049e33236e9d286d9.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 An Examination of the Semantic Opposition of "Ta'wil" in the Thought of Ayatollah Javadi Amoli and the Philosophical Hermeneutics of Paul Ricoeur بررسی تقابل معنایی «تأویل» در اندیشه آیت الله جوادی آملی و هرمنوتیک فلسفی پل ریکور 1 24 244104 10.22034/qc.2026.565723.1236 FA فاطمه رامیار - دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران زینب السادات حسینی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی, دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. 0000-0003-1440-2978 Journal Article 2025 12 12 Given the special status of Paul Ricoeur's hermeneutic theory in discovering hidden layers of meaning and its widespread influence on contemporary interpretive studies, the main issue of this research is to examine the possibility of aligning the foundations of this theory with the purpose and function of narratives of ta'wil in Islamic thought. Using a descriptive-analytical method and a comparative approach, this research compares seven prominent narratives of ta'wil interpreted by Ayatollah Javadi Amoli within the framework of Ricoeur's theory. The findings indicate that the narratives of ta'wil in Ayatollah Javadi Amoli's thought carry fixed and divine meanings, while Ricoeur's hermeneutics emphasizes the construction of meaning within the textual process. The conclusion indicates that despite apparent commonalities in attention to multiple levels of meaning, the two viewpoints are in opposition. Ricoeur's hermeneutics, centered on the reader and the construction of meaning, stands in contrast to ta'wil, which is centered on the text and the discovery of fixed truth. This methodical process ultimately reveals the limitations of the hermeneutic approach in dealing with revelatory texts. با توجه به جایگاه ویژه نظریه هرمنوتیک پل ریکور در کشف لایه های معنایی پنهان و نفوذ گسترده آن در مطالعات تفسیری معاصر، مسأله اصلی این پژوهش، بررسی امکان همسویی مبانی این نظریه با غایت و کارکرد روایات تأویلی در اندیشه اسلامی است. این پژوهش با روشی توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، هفت روایت تأویلی شاخص را که توسط آیت‌الله جوادی آملی تفسیر شده‌اند، در چارچوب نظریه ریکور مورد تطبیق قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که روایات تأویلی در اندیشه آیت الله جوادی آملی حامل معانی ثابت و الهی هستند، درحالی که هرمنوتیک ریکور بر ساخت معنا در فرآیند متن تأکید دارد. در نقش مؤلف، تقابل بین اصالت قصد معصوم(ع) در نظریه تأویل و مرگ مؤلف در دیدگاه ریکور مشاهده می‌شود. در هدف نهایی، کشف حقیقت متعالی در تقابل با تولید معنای جدید قرار می‌گیرد و معیارهای صحت معنا در انسجام درونی خوانش متن قرار دارد. در جایگاه سنت، سنت به مثابه مرجع معتبر در مقابل سنت به عنوان پیش‌فهمی که باید با آن ارتباط برقرار کرد، قرار می‌گیرد. در رابطه با عینیت نیز کشف واقعیت عینی در برابر بازآفرینی جهان‌ ممکن متنی قرار دارد. نتیجه حاکی از آن است که علی رغم اشتراکات ظاهری در توجه به سطوح چندگانه معنایی، دو دیدگاه در تقابل یکدیگر قرار دارند. هرمنوتیک ریکور با محوریت خواننده و ساخت معنا، در برابر تأویل با محوریت متن و کشف حقیقت ثابت قرار می‌گیرد. این فرآیند روشمند، در نهایت به آشکارسازی محدودیت‌های رویکرد هرمنوتیکی در مواجهه با متون وحیانی انجامیده است. https://tavil.quran.ac.ir/article_244104_16b1a47f13aae547ef2a0f1d96ba550d.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 Fakhr Razi's interpretation of the verses of the vision of God and its criticism from the perspective of Javadi Amoli (with emphasis on verse 103 of Surah An'am and verse 143 of Surah Al-A'raf) تأویل فخر رازی ازآیات رؤیت خداوند و نقد آن از منظر جوادی آملی(با تاکید بر آیه 103سوره انعام و آیه 143 سوره اعراف) 1 18 244105 10.22034/qc.2026.566449.1237 FA کریم صادقی آهنگری معاونت آموزشی موسسه آموزش عالی امام حسن عسکری مصطفی سلطانی دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب Journal Article 2025 12 15 One of the topics of theological debate among Islamic theologians and commentators is the issue of seeing and not seeing God. The origin of this debate is based on the adherence to the appearances of some verses of the Quran. Among the verses that advise the seeing of God, the present article has investigated and examined two verses of Surah Al-A'raf 143 and 103 of An'am and the views of two prominent scholars; Fakhr Razi and Javadi Amoli on this matter. Accordingly, it seems that Fakhr Razi accepts visual vision by citing the appearances of the verses and by interpreting and interpreting the verses of vision, he believes that this vision does not require the physical existence of God. On the other hand, Professor Javadi Amoli, with a special interpretation and along with preserving the appearances of the verses and the apparent contradiction of the verses, considers vision and not seeing to be a summation. Using a descriptive-analytical method, after collecting the theological opinions یکی از مباحث مورد نزاع کلامی در میان متکلمان و مفسران اسلامی بحث رؤیت و عدم رؤیت خداوند است. خاستگاه این نزاع مبتنی بر تمسک به ظواهر بعضی از آیات قرآن است. در میان آیات مشیر به رؤیت خداوند، مقاله حاضر دو آیه 143 سوره اعراف و 103 انعام و دیدگاه دو عالم برجسته؛ فخررازی و جوادی آملی، در این مورد به تحقیق و بررسی قرار داده شده است. بر این اساس به نظر می رسد فخر رازی با استناد به ظواهر آیات، رؤیت بصری را می‌پذیرد و با تفسیر و تأویل آیات رؤیت، معقتد است که این رؤیت مستلزم جسمانیت وجود خداوند نیست. و در مقابل استاد جوادی آملی با تأویلی خاص و همراه با حفظ ظواهر آیات و تعارض ظاهری آیات، رؤیت و عدم رؤیت را امری قابل جمع می داند. با روش توصیفی ـ تحلیلی پس از جمع آوری نظرات کلامی دو متکلم ومفسر مسلمان، فخررازی و جوادی آملی مورد واکاوی قرار می گیرد، که در نهایت فخررازی با استناد به ظواهر آیات رؤیت بصری را می‌پذیرد، البته با تاویلاتی که مستلزم جسمانیت و جهت دار بودن حضرت حق را https://tavil.quran.ac.ir/article_244105_dacc5993b8f2b19dffeba52ccd1a33c2.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 Rhetorical Styles in the Formation of Conflicting Interpretations (A Comparative Study of the Imamiyyah, Mu’tazilah, and Ash’arites) اسلوب‌های بلاغی در شکل‌گیری تأویلات متعارض (مطالعه تطبیقی امامیه، معتزله و اشاعره) 1 26 244106 10.22034/qc.2026.570283.1239 FA عباس رهبری استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 889 - 14665 تهران، ایران 0000-0001-7308-5779 Journal Article 2026 01 02 The present study, with an analytical-comparative approach, examines similar verses and news attributes in the three schools of theology: the Imamiyyah, Mu'tazilah, and Ash'arites. By focusing on the concept of "interpretation," it shows that their differences are rooted in the differences in linguistic mechanisms and rhetorical styles. For this purpose, four key verses including "Istwa'," "Yadullah," "Ru'yah," and "Muji'a" have been selected as examples. The findings indicate that the Mu'tazilah, relying on self-founded reason, use transformative interpretation based on metaphor and metaphor. The Ash'arites, giving priority to the appearance of the text, choose the strategy of proving meaning along with suspending quality. The Imamiyyah, focusing on the infallible narration, also use allusion and tafwid as a method to guide meaning. These patterns indicate the stability of the method and the direct connection of rhetorical style with the epistemological foundations of each school. The main achievement of the research is to correct the common bipolar image of "interpretation and non-interpretation" and to present a new understanding of interpretation as a disciplined phenomenon dependent on the specific linguistic logic of each school. This analytical framework can open new horizons in the study of the interpretation of the Quran and the analysis of interpretative differences. آیات متشابه و صفات خبری قرآن همواره از کانون‌های اصلی اختلاف تفسیری و کلامی در سنت اسلامی بوده‌اند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی و با تمرکز بر مفهوم «تأویل»، می‌کوشد نشان دهد که اختلاف دیدگاه‌های امامیه، معتزله و اشاعره در تفسیر این آیات، بیش از آنکه صرفاً ریشه در نتایج اعتقادی داشته باشد، ناشی از تفاوت در سازوکارهای زبانی و اسلوب‌های بلاغیِ تولید معنا است. برای بررسی این موضوع، چهار آیه مسئله‌محورِ «استواء»، «یدالله»، «رؤیت» و «مجیء» به‌عنوان نمونه‌های شاخص انتخاب و نحوه مواجهه سه مکتب کلامی با این آیات، به‌صورت تطبیقی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که معتزله با تکیه بر عقل خودبنیاد، از تأویل تبدیلی مبتنی بر مجاز و استعاره بهره می‌گیرند؛ اشاعره با اولویت‌بخشی به ظاهر نص، راهبرد اثبات معنا همراه با تعلیق کیفیت را برمی‌گزینند؛ و امامیه با محوریت نقل معصوم و احتیاط تفسیری، کنایه و تفویض را به‌عنوان شیوه‌ای برای هدایت معنا به کار می‌برند. این الگوها بیانگر ثبات روشی و پیوند مستقیم اسلوب بلاغی با مبانی معرفتی هر مکتب است. دستاورد اصلی پژوهش، با تأکید بر ابعاد مختلف و زوایای گوناگون رویکردها، در تأویل آیات متشابه است که تصویر دوقطبی رایجِ «تأویل و عدم تأویل» را اصلاح می‌کند و نشان می‌دهد تأویل در سنت تفسیری اسلامی، پدیده‌ای منضبط، تدریجی و وابسته به منطق زبانی خاص هر مکتب است. https://tavil.quran.ac.ir/article_244106_ebdd4ab3bd474b6bcae4924ea6cad4f7.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 A Comparative Study of the Foundations and Models of Qurʾānic Taʾwīl in Shaykh al-Ṭūsī’s al-Tibyān and Nāṣir Khusraw’s Wajh-i Dīn بازخوانی تطبیقی مبانی و الگوهای تأویل قرآن در «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو 1 32 244107 10.22034/qc.2026.570586.1241 FA داود خلوصی گروه آموزشی الهیات دانشکده علوم انسانی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0009-0007-6794-0717 فاطمه فرضعلی گروه آموزشی الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0000-0002-1823-4871 Journal Article 2026 01 04 This study examines how the application of Ta’wil in the Imami and Ismaili traditions reflects their fundamental divergences regarding the authority of religious knowledge, the relationship between reason (‘aql) and revelation (naql), and the status of the exoteric (zāhir) and esoteric (bāṭin). Using a descriptive-analytical and comparative method, it analyzes patterns of Qur’anic Ta’wil in two major fifth-century AH works: Al-Tibyān by Shaykh al-Tusi and Wajh-i Dīn by Nasir Khusraw. The research identifies the theoretical underpinnings of Ta’wil in each text, evaluates the authors’ methodological consistency, and considers the impact of socio-historical contexts on their hermeneutical approaches. Findings show that in Al-Tibyān, Ta’wil operates within an Imami rationalist framework grounded in linguistic principles and transmitted tradition, while preserving the boundaries of Shari‘a—a method Shaykh al-Tusi consistently follows. In contrast, Nasir Khusraw in Wajh-i Dīn pursues Ta’wil through a symbolic, hierarchical model shaped by Ismaili philosophy, centered on the Imam’s teaching authority. Here, naql shifts from hadith-based tradition to an Imam-centered pedagogical tradition, with emphasis on numerical symbolism and esoteric codes. The comparison reveals that the divergence between the two approaches stems less from accepting or rejecting reason and revelation than from differing conceptions of the authority governing Ta’wil and its relation to the exoteric dimension of Shari‘a in Imami and Ismaili thought. چگونگی کاربست تأویل در سنت‌های امامیه و اسماعیلیه، بازتاب تفاوت‌های بنیادین این دو مکتب در مرجعیت معرفت دینی، نسبت عقل و نقل و جایگاه ظاهر و باطن است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی، الگوهای تأویل آیات قرآن را در دو اثر شاخص قرن پنجم هجری، یعنی «التبیان» شیخ طوسی و «وجه دین» ناصر خسرو، بررسی می‌کند. پژوهش حاضر ضمن استخراج مبانی نظری تأویل در هر دو اثر، میزان پایبندی عملی مؤلفان به اصول روش‌شناختیِ اعلام‌شده و نیز تأثیر زمینه‌های تاریخی–اجتماعی بر جهت‌گیری تأویلی آن‌ها را تحلیل می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که تأویل در «التبیان» در چارچوب عقل‌گرایی امامی، اتکاء به قواعد زبانی و حجیت نقل، و با حفظ مرزهای ظاهر شریعت سامان یافته و شیخ طوسی در مقام عمل تفسیری به این منطق روشی وفادار مانده است. در مقابل، ناصر خسرو در «وجه دین» با محوریت اصل امامت و تعلیم، تأویل را در قالبی نمادین، مراتب‌مند و متأثر از دستگاه فلسفی اسماعیلی پی می‌گیرد که در آن نقش تغییر ماهیت نقل از سنت حدیثی به سنت تعلیمیِ امام‌محور و کاربست رموز و ساختارهای عددی برجسته است. برآیند این مقایسه نشان می‌دهد اختلاف دو رویکرد، بیش از آنکه ناظر به پذیرش یا نفی عقل و نقل باشد، به تفاوت در مرجع کنترل تأویل و نسبت آن با ظاهر شریعت در دو سنت امامی و اسماعیلی بازمی‌گردد. https://tavil.quran.ac.ir/article_244107_8bcef7092d1c7d98d2a4d9156dd178f7.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 A study of Howland's persuasive model and the discursive action system in the Quran, focusing on verses containing "Yaselunak". بررسی مدل اقناعی هاولند و نظام گفتمانی کنشی در قرآن با محوریت آیات مشتمل بر «یسئلونک» 1 26 244108 10.22034/qc.2026.572865.1244 FA احسان مهرکش استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم.ایران 0009-0007-2935-5015 سید رضا حسینی کوهساری طلبه سطح چهار فقه و اصول، حوزه علمیه قم، ایران Journal Article 2026 01 30 Persuasion is considered as one of the influential components in society, during which an individual or group, using communication methods, tries to change the attitude, belief, or behavior of others, followed by acceptance or implementation of the new point of view by the audience. There are six theories related to theoretical models of persuasion:1. Howland et al.'s persuasion model. 2. The discourse-action system. 3. The truth-telling model of cognitive interpretation. 4. The cognitive dissonance model. 5. The systematic intuition model. 6. The attitude-behavior process method model. 7. The depth of processing model. In this study, Howland's persuasion model and the discourse-action system have been used, which emphasizes elements such as "message", "message source", "message transmission channel", and "audience".The present study has extracted the persuasive elements used in these verses by examining the verses containing "Yaselunak". One of the most important components of persuasion in these verses is the expertise and knowledge of God as the source of the message. In addition, other persuasive elements such as the attractiveness of the source of the message, the good nature and kindness of the messenger are also important متقاعدسازی به عنوان یکی از مؤلفه‌های تأثرگذار در جامعه مطرح است که طی آن یک فرد یا گروه با استفاده از روش‌های ارتباطی، سعی در تغییر نگرش، باور یا رفتار دیگران و به دنبال آن پذیرش یا انجام دیدگاه جدید توسط مخاطب دارد. شش نظریه در رابطه با مدل‌های نظری متقاعدسازی وجود دارد: 1. مدل اقناع هاولند و همکاران. 2. نظام گفتمانی کنشی. 3. مدل حقیقت نمایی تفسیر شناختی. 4. مدل ناهماهنگی شناختی. 5. مدل شهودی منظم. 6. مدل روش فرایند نگرش- رفتار. 7. مدل عمق پردازش. در این پژوهش، از مدل اقناعی هاولند و نظام گفتمانی کنشی بهره‌گیری شده است که این مورد بر عناصری مانند «پیام»، «منبع پیام»، «کانال انتقال پیام» و «مخاطب» تاکید دارد. <br><br>پژوهش حاضر با بررسی آیات مشتمل بر «یسئلونک» عناصر اقناعی به کار رفته در این آیات را استخراج کرده است. از مهمترین مؤلفه‌های متقاعد سازی در این آیات، تخصص و آگاهی خداوند به عنوان منبع پیام است. علاوه بر آن، عناصر اقناعی دیگری مثل جذابیت منبع پیام، خوش خلقی و مهربانی پیامرسان، بیان محکم و قاطع پیام، استفاده به موقع از هیجان و استدلال در پیام، تکرار پیام و تصویرگری در کلمات، لفافه گویی، ارائه قصه‌گویی، توجه به هوش و توانایی ذهنی مخاطب در این آیات به کار رفته است و این جمع بندی حاصل گردید که قرآن کریم در جهت اقناع مخاطب، از روش‌ها و شیوه‌های گوناگون روانشناختی و ارتباطی استفاده کرده است. https://tavil.quran.ac.ir/article_244108_3f1c6cc94f4a47e2400b59227fe19e2d.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 Comparative interpretation of verses 7-9 of Surah Sajdah regarding the creation of man in the interpretations of Al-Mizan and Ruh Al-Ma'ani تأویل تطبیقی آیات9-7 سوره سجده در خصوص آفرینش انسان در تفاسیر المیزان و روح المعانی 1 22 244109 10.22034/qc.2026.575277.1248 FA مریم نظر بیگی عضو هیات علمی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران 0009-0005-5641-0337 ابراهیم نامداری دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران. 0000-0002-8435-6770 مریم گودرزی گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آیت الله بروجردی، بروجرد، ایران Journal Article 2026 02 14 Abstract<br><br><br><br>This article deals with the comparative interpretation of the verses of the creation of man in Surah Sajdah in two authoritative commentaries, "Al-Mizan" by Allama Tabataba'i and "Ruh al-Ma'ani" by Alosi, and focuses on examining the interpretive approaches of these two great commentators to the verses of the creation of man. In this study, an attempt has been made to clarify the differences and similarities of the philosophical and anthropological approaches of these two prominent commentaries by comparing the interpretations of the verses "Khalq min Tayn", "Salalat min Ma' Mahin", "Suwayta" and "Nafq al-Ruh". The research method is based on comparative analysis and the use of interpretive sources to discover the hidden dimensions of the meanings of the verses. The necessity of this research is manifested in showing the interpretive differences and alignments of these two commentators, especially in relation to the philosophical and anthropological categories of the creation of man. The results of the research show that while Allameh Tabataba'i, by emphasizing the descent and ascension of man towards divine perfection and mystical interpretations, pays attention to the esoteric and purposeful dimensions of creation, Alusi also addressed the philosophical and historical aspects of the verses and analyzed the concept of creation in human and material terms. چکیده<br><br>این مقاله به تأویل تطبیقی آیات آفرینش انسان در سوره سجده در دو تفسیر معتبر، «المیزان» اثر علامه طباطبایی و «روح المعانی» اثر آلوسی پرداخته و به بررسی رویکردهای تأویلی این دو مفسر بزرگ به آیات خلقت انسان متمرکز است. در این پژوهش، تلاش شده است تا از طریق مقایسه تأویل‌های آیات «خلق من طین»، «سلالة من ماء مهین»، «سویته» و «نفخ الروح»، تفاوت‌ها و شباهت‌های رویکردهای فلسفی و انسان‌شناسانه این دو تفسیر برجسته روشن شود. روش تحقیق بر اساس تحلیل تطبیقی و استفاده از منابع تفسیری برای کشف ابعاد پنهان معانی آیات استوار است. ضرورت این تحقیق در نشان دادن تفاوت‌ها و هم‌سویی‌های تفسیری این دو مفسر به‌ویژه در ارتباط با مقولات فلسفی و انسان‌شناسی آفرینش انسان، نمود پیدا می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهند در حالی که علامه طباطبایی با تأکید بر سیر نزول و صعود انسان به سوی کمال الهی و تأویل‌های عرفانی، به ابعاد باطنی و هدفمند خلقت توجه دارد، آلوسی نیز به جنبه‌های فلسفی و تاریخی آیات پرداخته و مفهوم خلقت را در قالب‌های انسانی و مادی تحلیل کرده است. https://tavil.quran.ac.ir/article_244109_a0dcb1336bd75979967e66b7490968e8.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 Critical review of the materialistic approach to the extraordinary concepts of the Quran in the book Announcing the Quran بررسی انتقادی رویکرد مادی‌گرایانه به مفاهیم خارق‌العاده قرآن در کتاب اعلام قرآن 1 30 244110 10.22034/qc.2026.575686.1249 FA فیروز اصلانی استادیار گروه معارف اسلامی دانشکده علوم پزشکی مراغه محمد سبحانی یامچی دانشیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم دانشکده علوم قرآنی مراغه.ایران Journal Article 2026 02 14 The experience of modernism led to the growth of the material approach in the arena of various fields; one of these fields was the interpretation of the Quran. Some of the Qur'an, with the effectiveness of the materialistic approach, analyzed the extraordinary concepts of the Qur'an. One of the Qur'an, who studied the extraordinary concepts of the Qur'an in such a space, is Mohammad Khazaei; with the knowledge that the extraordinary concepts of God, have revealed the aspect of man's belief in the realms, the truths and laws of the possible supernatural, and have revealed the divine hand more and save man from the nature of the supernaturalism -analytical method and the type of library, the material approach to the extraordinary concepts of the Quran from the perspective of Mohammad Khazali in the book of the proclamation of the Quran. According to the findings of the research, he has taken a material approach to the concepts of the Qur'an and seeks to reread the concepts of the Qur'an with the scientific language; in this regard, he has the concepts of the occult with the material adaptation، Permissible, citing lexical probabilities consistent with the material approach in the concept of verse and citing the lack of clarification of the Quran, has made it natural. His material approach has had the most effect in the form of «matching. His material approach to the abomination of habits is not consistent with appearances, connotations, verses, as well as interpretative traditions and rules. چکیده<br><br>تجربه‌گرایی در دوران معاصر، موجب رشد رویکرد مادی در عرصه‌های مختلف گردید؛ یکی از این عرصه‌ها، تفسیر قرآن بود. برخی قرآن‌پژوهان با اثرپذیری از رویکرد مادی‌گرایانه، به تحلیل مفاهیم خارق‌العاده قرآن پرداختند. یکی از قرآن‌پژوهانی که در چنین فضایی به بررسی مفاهیم خارق‌العاده قرآن پرداخت، محمد خزائلی است؛ با توجّه به این که مفاهیم خارق‌العاده، جنبه اعتقادی انسان را به عوالم، حقایق و قوانین فوق طبیعی ممکن، و دست غیبی الهی را بیشتر نمایان کرده و انسان را از طبیعت‌گرایی نجات می دهند، تحقیق حاضر در صدد است با روش توصیفی- تحلیلی و از نوع کتابخانه‌ای، رویکرد مادی به مفاهیم خارق‌العاده قرآن از دیدگاه محمد خزائلی در کتاب اعلام قرآن را بررسی نماید. طبق یافته‌های تحقیق، وی به مفاهیم خارق‌العاده قرآن رویکرد مادی داشته و در صدد است مفاهیم غیبی را با زبان علم گرایانه بازخوانی کند؛ در این راستا مفاهیم غیبی را با تطبیق مادی، مجاز‌انگاری، استناد به احتمالات لغوی سازگار با رویکرد مادی در مفهوم آیه و استناد به عدم تصریح قرآن، امری طبیعی جلوه داده است. رویکرد مادی وی، بیشترین جلوه را در قالب «تطبیق» داشته است. رویکرد مادی وی به خوارق عادات، با ظواهر، دلالت الفاظ، سیاق آیات و نیز روایات و قواعد تفسیری سازگار نیست. https://tavil.quran.ac.ir/article_244110_2e580b90b5764f405ec59352ca98e5bb.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم مطالعات تأویلی قرآن 3115-7882 8 2 2026 05 22 The methodology of ta'wili (hermeneutical) interpretation in the exclusive determination of the instances of wilayah (guardianship) and imamah (leadership) in the Holy Quran روش‌شناسی تفسیر تأویلی در انحصار‌یابی مصادیق ولایت و امامت در قرآن کریم 1 23 244111 10.22034/qc.2026.572562.1245 FA رحمان عشریه دانشیاردانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم دانشکده علوم قرآنی قم .ایران 0000-0001-5558-3221 محمود ابوتراب استادیاردانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم دانشکده علوم قرآنی امل .ایران Journal Article 2026 02 02 This research aims to analyze and substantiate the principles of the ta'wili (hermeneutical) exegetical method in the exclusive application of the Quran's pivotal verses to the station of wilayah (guardianship) and imamah (leadership) of the Ahl al-Bayt (AS). The research method is analytical-descriptive, relying on library sources and gathering data from Quranic verses, narrations of the Infallibles (AS), and exegeses from both major Islamic schools of thought.<br><br><br><br>The research findings indicate that the general Quranic concepts in the verses: **"The Foremost, the first" (al-Sābiqūn al-Awwalūn)**, **"Or do they envy the people?" (am yaḥsudūna al-nās)**, **"From where the people departed" (min ḥaythu afāḍa al-nās)**, and **"A middle community" (ummatan wasaṭan)**, through the use of the ta'wili method rooted in the narrations of the Ahl al-Bayt (AS) and through literary, contextual, and narrational analysis, acquire an **"exclusive and specific referent"**—namely, the station of wilayah and imamah of the Infallible Imams (AS). In contrast, generalist views that apply these terms to the general body of the Companions, Muslims, or the Quraysh are critiqued through historical, narrational, and contextual analysis, and their inadequacy in aligning with the Quran's guiding purpose and established historical realities is demonstrated.<br><br><br><br>The ultimate conclusion of the research emphasizes the principle that understanding the inner layers and true referents of these verses remains incomplete and deficient without recourse to the exegesis of the Infallibles (AS) and the acceptance of the ta'wili method centered on wilayah. This is because these verses, within an interconnected framework, d community. این پژوهش با هدف تحلیل و اثبات مبانی روش تفسیر تأویلی در تطبیق انحصاری آیات راهبردی قرآن بر مقام ولایت و امامت اهل‌بیت(ع) انجام شده است. روش تحقیق، تحلیلی-توصیفی با اتکا بر منابع کتابخانه‌ای و با گردآوری داده‌ها از آیات قرآن، روایات معصومین(ع) و تفاسیر فریقین است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مفاهیم عام قرآنی درآیات: «السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ»، «أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ»، «مِنْ حَیْثُ أَفاضَ النَّاسُ» و «أمه وسطاً» با استفاده از روش تأویلیِ ریشه‌دار در روایات اهل‌بیت(ع) و تحلیل‌های ادبی، سیاقی و روایی، «مصداقی انحصاری و خاص» می‌یابند که همان مقام ولایت و امامت معصومین(ع) است. در مقابل، دیدگاه‌های عام‌گرا که این الفاظ را بر عموم صحابه، مسلمانان یا قریش تطبیق می‌دهند، از طریق نقد تاریخی، نقلی و تحلیل سیاقی مورد نقد قرار گرفته و نارسایی آن‌ها در تطابق با غرض هدایتی قرآن و واقعیات مسلم تاریخی اثبات شده است. نتیجه نهایی پژوهش تأکید بر این اصل است که شناخت لایه‌های باطنی و مصادیق حقیقی این آیات، بدون مراجعه به تفسیر معصومین(ع) و پذیرش روش تأویلی با محوریت ولایت، ناتمام و ناقص خواهد بود؛ چرا که این آیات در منظومه‌ای به هم پیوسته، جایگاه رفیع اهل‌بیت(ع) را به عنوان محور هدایت، مجرای فیض الهی و شاهد بر امت ترسیم می‌کنند. https://tavil.quran.ac.ir/article_244111_a86175d3d4e107d57f9f8d7d8fd34ca3.pdf