مطالعات تأویلی قرآن

مطالعات تأویلی قرآن

ارزیابی آراء مفسران در باب متشابهات ناظر بر تعارض آیه ﴿وَمَا دُعَاءُ الْکَافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلَالٍ﴾ با حقیقت رحمت واسعه الهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 ؛ دانشجوی دکترای دانشگاه قرآن و حدیث تهران ، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22034/qc.2026.602612.1275
چکیده
نسبت میان اصلِ قرآن‌شناختیِ «رحمت و اجابت عمومی الهی» با آیاتی که در نگاه نخست، نافیِ استجابت دعای غیرمؤمنان به نظر می‌رسند، از مسائل مهم در حوزه تأویل آیات متشابه است. آیه ۱۴ سوره رعد و آیه ۵۰ سوره غافر با عبارت «وَمَا دُعَاءُ الْکَافِریَنَ إِلَّا فِی ضَلَالٍ»، به دلیل تعارض ظاهری با عموماتِ اجابت و نیز به سبب معانی متعددی که برای واژه «ضلال» در قرآن وجود دارد، در زمره آیات متشابه جای می‌گیرند. برخی مفسران با برگزیدن ظاهر بدوی این آیات، قائل به نفی مطلق استجابت دعای کافران شده‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس قاعده «بازگرداندن متشابهات به محکمات»، این دیدگاه را نقد و بررسی کرده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نفی مطلق استجابت، بر پایه تفسیر نادرست از این آیات شکل گرفته و پذیرفتنی نیست؛ زیرا اولاً، سیاق و فضای نزول این دو آیه مربوط به دعای دوزخیان یا خواندن معبودان باطل است و نمی‌توان آن را به همه احوال کافران در دنیا تعمیم داد. ثانیاً، این دیدگاه با آیات صریح و محکمِ قرآن درباره استجابت دعای مضطر (نمل/۶۲)، دعای عموم انسان‌ها (بقره/۱۸۶؛ غافر/۶۰) و همچنین نمونه‌های قرآنیِ اجابت دعای ابلیس و فرعون در تناقض است. ثالثاً، با واکاوی معانی «ضلال»، روشن می‌شود که مراد آیه، بی‌اثریِ دعای کافران در آخرت یا تباهیِ مسیر دعای غیرخداست. در نتیجه، تأویل درست آیه نشان می‌دهد که بر پایه رحمت عام و حکمت الهی، دعای غیرمؤمنان نیز در زندگی دنیوی و به‌ویژه در هنگام اضطرار، امکان اجابت دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Evaluation of Commentators' Views on the Mutashābihāt Concerning the Apparent Contradiction between the Verse "And the Supplication of the Disbelievers Is Only in Error" and the Reality of God's All-Encompassing Mercy

نویسندگان English

Seyyed Mohammad Hossein Moghaddasnian 1
Ali Safari 2
1 PhD Student, University of Qur'an and Hadith, Tehran Branch, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Qur'anic Sciences and Hadith, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

The relationship between the Quranic principle of general divine mercy and prayer-answering, and verses that initially appear to deny the acceptance of non-believers’ prayers, is a significant issue in interpreting ambiguous (mutashābih) verses. Qur’an 13:14 and 40:50, containing the phrase “wa mā duʿāʾu l-kāfirīna illā fī ḍalāl,” fall into this category due to their apparent conflict with general statements on prayer acceptance and the multiple meanings of ḍalāl. Some commentators, following the surface sense, have affirmed an absolute denial of disbelievers’ prayers being answered.

This study employs a descriptive-analytical method and the principle of referring ambiguous verses to clear ones (muḥkamāt) to critique that view. The findings indicate that absolute denial rests on a mistaken reading and is untenable. First, the context of these verses concerns the prayers of Hell’s inhabitants or the invocation of false deities and cannot be generalized to all worldly states of disbelievers. Second, it contradicts explicit verses on answering the desperate (27:62), human prayers in general (2:186; 40:60), and the Quranic examples of answered prayers by Iblīs and Pharaoh. Third, analysis of ḍalāl shows it refers to the ineffectiveness of such prayers in the Hereafter or the ruinous path of invoking other than God.

Thus, the correct interpretation affirms that, in light of general divine mercy and wisdom, non-believers’ prayers may also be answered in this world, particularly in times of necessity.

کلیدواژه‌ها English

Qur’anic Interpretation (Ta’wil)
Answering Prayers
Divine Mercy
Misguidance

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 26 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 25 شهریور 1405
  • تاریخ بازنگری 18 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 26 آبان 1405